De rol van handhaving bij een demonstratie

In dit artikel kijken we naar de rol van handhaving bij een demonstratie. Wat zijn de afwegingen bij kleine of grote demonstraties?
7 september 2021

Demonstraties zijn er in vele soorten en maten. Van de eenpersoons demonstratie over een persoonlijk issue, naar het behoud van een speeltuin tot aan de grote boerenprotesten en coronademonstraties. In veel gevallen gaat het om kleine en beheersbare demonstraties. Wat is de rol van handhaving bij een demonstratie?

Demonstreren is een grondrecht

Allereerst is het belangrijk om te melden dat het recht op demonstreren is vastgelegd in artikel 9 van de Grondwet (vrijheid van vergaderen en betogen). Dit betekent niet dat iedereen altijd en overal maar mag demonstreren op de manier die hen het beste uitkomt. In de Wet op de openbare manifestatie (Wom) zijn nadere regels gesteld over het recht op vergaderen, betogen en de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging. Hierin staat dat de burgemeester voorschriften kan opleggen aan een demonstratie, deze kan beëindigen of zelfs verbieden. De burgemeester mag dit alleen doen op basis van drie criteria:

  1. ter bescherming van de gezondheid
  2. in het belang van het verkeer
  3. ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden

De burgemeester moet elke keer een zorgvuldige afweging maken of en op welke manier er nadere voorschriften worden verbonden aan een demonstratie. Ook mag de burgemeester zich niet bemoeien met de inhoud van de demonstratie. Wel mag de burgemeester op basis van bovenstaande criteria iets vinden van de vorm van de demonstratie en aan de hand daarvan nadere voorschriften stellen. Maar ook daarin is terughoudendheid op zijn plaats. Enkele van die maatregelen zijn bijvoorbeeld het toewijzen van demonstratievakken, het afsluiten van wegen, het beperken van de duur of de inzet van handhaving en politie voor een veilig verloop.

Wat is de rol van handhaving bij een demonstratie?

In de model-APV staat dat men een demonstratie moet aanmelden. De meeste demonstranten houden zich hier aan, waardoor op tijd eventuele voorschriften meegegeven kunnen worden. Het niet op tijd melden van een demonstratie is op zichzelf alleen geen reden om de demonstratie te verbieden of direct te beëindigen. Kortom, als een handhaver op straat wordt geconfronteerd met een onaangekondigde demonstratie dan mag de handhaver deze niet direct beëindigen. Het is aan de burgemeester om hierover een besluit te nemen.

Afhankelijk van de omvang en de aard van de demonstratie heeft handhaving een grotere of kleinere rol bij een demonstratie. Dit wordt vooraf intern en met de politie afgestemd. Als handhaving wordt ingezet bij een demonstratie dan is het belangrijk dat zij op de hoogte zijn van de voorschriften. Handhaving moet weten wie de contactpersoon is en de manier waarop men moet opschalen bij niet-naleving van de voorschriften.

Bij kleine demonstraties

Bij kleinere demonstraties met een laag risicoprofiel en beperkte voorschriften kan het voor de hand liggen dat juist handhaving de partij is die bij de demonstratie aanwezig is. De mond is daarbij het belangrijkste instrument van de handhaver. Door ter plaatse goed in verbinding te staan met de organisator zullen veel demonstraties vlekkeloos verlopen.

Bij grote demonstraties

Naarmate de kans op wanordelijkheden toeneemt is het belangrijker om in afstemming met de politie en de organisator tot voorschriften te komen die zorgen voor een veilig verloop van de demonstratie: een veilig verloop voor demonstranten, omgeving, handhaving en politie. Waar mogelijk en nodig wordt een beroep gedaan op de organisator om maatregelen te treffen voor een ordelijk verloop. Bijvoorbeeld door binnen de eigen gelederen personen aan te wijzen die zorgen voor een ordelijk verloop van de demonstratie. Zij moeten dan ook herkenbaar zijn voor demonstranten, handhavers en politie. Andere mogelijkheden zijn het verplaatsen van de locatie (of route), het beperken van de aantallen, de tijd en de vorm.

Zolang de demonstratie rustig verloopt kan de handhaver ook bij een grote demonstratie een actieve rol vervullen. Denk aan toezicht houden op het nakomen van de voorschriften en het voorkomen van wanordelijkheden door zichtbaar aanwezig te zijn. Waar nodig kunnen zij omstanders en demonstranten aanspreken.

Op het moment dat wanordelijkheden ontstaan en het bijvoorbeeld nodig is om partijen van elkaar te scheiden is het wenselijk en noodzakelijk dat de politie een stap naar voren zet. De politie heeft tenslotte meer bevoegdheden, personeel en materieel om demonstranten, omstanders en zichzelf te beschermen. Over deze rolverdeling zijn vooraf afspraken gemaakt met de politie.

Een afweging per demonstratie en op lokaal niveau

Natuurlijk is er de vraag of een demonstratie moet doorgaan als er veel politie-inzet nodig is. Ook kan kan je je afvragen of de gemeentelijke handhaving überhaupt een rol moet innemen tijdens een (grote) demonstratie. Enerzijds is dit een afweging die men per geval op lokaal niveau moet maken. Op basis van de aard en locatie van de demonstratie, de capaciteit en bevoegdheden van de handhavers en ook de capaciteit van de politie. Anderzijds is dit een discussie die landelijk gevoerd moet worden over de reikwijdte van onze grondrechten, de beschikbare politiecapaciteit en de rol en bevoegdheden van de gemeentelijke handhaving.

Belangrijkste is en blijft dat per demonstratie op lokaal niveau de burgemeester en politie afwegen wat ervoor nodig is om alle grondrechten en belangen te bewaken en welke rol handhaving daarin op dat moment kan vervullen.

AVH biedt juridische en/of beleidsmatige ondersteuning

Bij onze opdrachtgevers hebben wij vaker te maken gehad met het vraagstuk rondom demonstraties. Zoals een manifestatie van anti-globalisten in Wassenaar en demonstraties bij de abortuskliniek Heemstede. Heeft u juridische of beleidsmatige steun nodig rondom demonstraties of wilt u de handhaving beter voorbereiden op demonstraties? Neem dan gerust contact met ons op: info@veiligheidenhandhaving.nl of 085 – 401 64 09.