Geweldsmiddelen en bodycams: alternatief of verlengde? 

Wordt de bodycam met de komst van de korte wapenstok ook in Nederland een instrument om het werk van de boa's te controleren? Maak heldere afspraken om het draagvlak te behouden.

Het is een ‘hot topic’: bodycam, wapenstok en pepperspray als uitbreiding van de uitrusting van handhavers. De afgelopen jaren besloten veel burgemeesters hun handhavers een bodycam te geven omdat het ze niet lukte ze een wapenstok of pepperspray te geven. Ook minister Grapperhaus koos lange tijd wél voor de bodycam en níet voor geweldsmiddelen. Het lijkt hierdoor soms of de bodycam zelf ook een soort geweldsmiddel is of in elk geval een alternatief. Is dat terecht? 

Uit diverse onderzoeken blijkt dat bodycams een bijdrage kunnen leveren aan de veiligheid van de handhaver. Op de meeste plekken waar de bodycam wordt ingezet, levert dat een verbeterd veiligheidsgevoel onder de handhavers op. De bodycam werkt daarnaast ook preventief: een boze burger gedraagt zich netter als hij weet dat hij gefilmd wordt – al dan niet na een waarschuwing. En natuurlijk kan je de opnames aan de politie geven die ze dan kunnen gebruiken voor opsporingsonderzoek na afloop van geweld tegen een handhaver. In die zin zou je dus kunnen zeggen dat bodycams – net als geweldsmiddelen – de veiligheid van handhavers vergroten. 

Maar maakt dat de bodycam tot een alternatief voor de wapenstok of de pepperspray? In het geheel niet. En dat blijkt duidelijk als we ons verdiepen in de vraag waarom bodycams de afgelopen jaren ineens zo populair werden. 

Bodycams als controlemiddel in de Verenigde Staten

Het ging voor de bodycam pas echt goed los toen er in de Verenigde Staten hevige protesten uitbraken nadat – meestal zwarte – burgers waren neergeschoten door politieagenten. Er was na die incidenten vaak veel discussie over de vraag of het slachtoffer een wapen had of niet. En of de politie zich wel aan de geweldsinstructie had gehouden. Om die discussies te kunnen beslechten, werd veel verwacht van de bodycam: een kleine draagbare camera waarmee je achteraf kunt zien wat er echt is gebeurd. Om ervoor te zorgen dat agenten niet vergeten de bodycam te dragen werd het in een aantal staten en steden verplicht door de overheid. Om te voorkomen dat er van cruciale incidenten geen beelden zouden zijn, werd ook het filmen van geweldsgebruik verplicht gesteld. Er werden zelfs systemen ontwikkeld om de bodycam automatisch aan te laten springen als een agent zijn vuurwapen of Taser uit de holster haalt. Kortom: de bodycam was bedoeld om het geweldsgebruik door politiemensen te registreren en achteraf te kunnen controleren of ze zich wel aan de regels hadden gehouden. 

Bodycams als beschermmiddel in Nederland

Vergelijk dat eens met de opkomst van de bodycams in Nederland. Hier is de bodycam er niet omdat de overheid en de samenleving het werk van agenten en handhavers willen controleren: de bodycam is hier om agenten en handhavers te beschermen tegen agressieve burgers. De bodycam komt hier juist op verzoek van de handhavers zelf – iets wat je bijna niet kunt uitleggen aan Amerikaanse agenten. 

Tot nu toe…

Dit alles gaat binnenkort echter zeer waarschijnlijk veranderen. Want minister Grapperhaus is door de bocht: er wordt nog dit jaar een pilot met de korte wapenstok voor handhavers gehouden om te zien wat het effect op hun veiligheid is. Verschillende burgemeesters, waaronder die van Amsterdam en Haarlem, grepen hun kans en boden zich aan om mee te doen met de pilot. Voorwaarde om mee te mogen doen met de pilot is dat de handhavers een bodycam dragen. Dat is een opvallende keuze, omdat je daarmee het risico loopt het draagvlak voor de bodycam onder handhavers te ondergraven. Het is dan namelijk niet langer alleen maar een fijn instrument waardoor je werk veiliger wordt. Als je niet oppast, wordt de bodycam straks een instrument om jouw werk te controleren. Een gereedschap waardoor je dus juist in de problemen zou kunnen komen.

Tot nu toe neemt het aantal bodycams exponentieel toe: meer dan zestig gemeenten rusten hun handhavers al uit met bodycams. Over een paar jaar verwachten wij dat elke handhaver een bodycam zal dragen. Dat is bijna onvermijdelijk omdat er drie trends in dezelfde richting werken. De eerste trend is recent: de Covid-19 maatregelen. Handhavers maken bij het handhaven van die regels veel agressie mee. Het is inmiddels bijna standaard om na dat soort incidenten naar de werkgever te stappen en om bodycams te vragen voor zelfbescherming. De tweede trend speelt al wat langer: de discussie over de geweldsmiddelen. Die is bijna onlosmakelijk verbonden aan de bodycam: hoe meer wapenstokken en pepperspray, hoe meer bodycams. De minister heeft recent dus zelfs letterlijk een verband tussen wapenstok en bodycam gecreëerd. De derde trend is al jaren aan de gang: Nederlandse handhavers komen steeds vaker op plekken en in situaties terecht waar vroeger alleen de politie naar toe ging. Handhavers worden dan misschien niet ingezet voor handhaving van de openbare orde, maar ze hebben wel degelijk een handhavende taak op openbare plaatsen. Dan is het natuurlijk niet gek als handhavers dezelfde tools vragen als de politie. 

Maak heldere afspraken om het draagvlak te behouden

Dus die bodycams komen er geheid. Maar het zou goed zijn eerst even heel diep na te denken voordat we de bodycam veranderen van een fijn hulpmiddel naar een mogelijk controlemiddel. Zonder glasheldere afspraken over de plichten, maar ook de rechten van degenen die bodycams moeten dragen, loop je het risico dat het nog prille draagvlak voor dit veelbelovende gereedschap in rap tempo verdwijnt. Daar zijn de handhavers niet mee geholpen, maar de samenleving als geheel ook niet. 

Dit artikel over geweldsmiddelen en bodycams is geschreven door adviseurs Sander Flight en Josje van Woerkum. Neem gerust eens contact op voor meer informatie.