Handhaving inzetten in aanpak ondermijning

7 randvoorwaarden voor een effectieve inzet van handhavingsteams in de aanpak van ondermijning.

Ondermijning is trending. Er is veel aandacht voor vanuit verschillende organisaties. Gemeenten hebben een regierol als het gaat om de aanpak van ondermijning en zoeken naar een effectieve aanpak. Maar wat is ondermijning nu precies? En welke rol heeft een handhavingsteam hierin? Hoe kan handhaving ingezet worden bij de aanpak ondermijning? En past dit eigenlijk wel bij hun rol en verantwoordelijkheden?

Wat is ondermijning?

Er bestaan verschillende definities van ondermijning. Onderstaande definitie wordt vaak gebruikt:

“Je kunt ondermijning zien als het constante gebeuk van georganiseerde criminaliteit (onderwereld) op onze samenleving (bovenwereld). Er wordt daarbij misbruik gemaakt van de legitieme, goedwillende kant van onze samenleving. Anders verwoord betekent het dat de boven- en onderwereld zich vermengen op een manier die de fundamenten van de rechtsstaat aantast, waaronder aantasting van de integriteit van de (lokale) overheid. Voorbeelden zijn het witwassen van geld, frauderen met vastgoed, overheidssubsidie of aandelen, de inzet van bewoners of jongeren voor criminele activiteiten of illegale praktijken zoals prostitutie, mensenhandel, drugshandel of cybercrime.”

Ondermijning is niet altijd zichtbaar, maar speelt zich vaak wel binnen het dagelijkse leven af. Burgers en instanties herkennen dit niet altijd of weten niet waar ze dit kunnen melden. Belangrijk aspect is om de signalen die wel zichtbaar zijn op te vangen en in een situatie verder te kijken dan wat in een eerste blik zichtbaar is.

Welke rol heeft een handhavingsteam in de aanpak ondermijning?

Gemeenten zijn actief met de aanpak ondermijning en hun rol wordt steeds nadrukkelijker. Wel zijn er lokaal grote verschillen hoe dit gedaan wordt. Dit geldt ook voor de betrokkenheid van handhavingsteams in deze aanpak. In onze optiek kan het ook niet anders dan dat handhaving hierin een grote rol speelt. Zij zijn immers de ogen en oren op straat en hebben een goede verbinding met de wijk. Door handhavers effectief in te zetten en ze te leren kijken naar signalen van ondermijning kunnen situaties vroeger, sneller en effectiever aangepakt worden. Deze vroegsignalering is dan ook heel belangrijk. Ook kunnen handhavers optreden als bestuurlijk toezichthouder. Als toezichthouder hebben ze ruimere bevoegdheden dan bijvoorbeeld de politie en vaak zijn er gronden om achter de voordeur te mogen kijken. Dit maakt ze een effectieve en belangrijke ketenpartner in de ondermijningsaanpak.

Heeft een handhaver wel een rol in de aanpak ondermijning?

Deze vraag horen we nog vaak in gesprekken met gemeenten en partners. Men kijkt dan kritisch of dit wel past binnen de rol en taakveld. De aanpak van jeugd, hondenpoep, fout parkeren en verkeerd geplaatst afval worden dan als prioriteit genoemd. Daar past toch een rol in de aanpak ondermijning niet bij? Deze taak hoort toch bij de politie thuis? Het aanpakken van criminele organisaties is toch wezenlijk wat anders dan het aanspreken van burgers op het naleven van regels?

De praktijk laat zien dat de tijd dat de handhaver er alleen is voor de veel voorkomende overlast ondertussen ver achter ons ligt. De Gezamenlijke actieagenda gemeentelijke handhaving 2022-2024 van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten laat zien dat de rol van de handhaver zich in hard tempo aan het ontwikkelen is. De handhaver wordt een steeds belangrijkere basispartner in de lokale aanpak van een leefbare en veilige omgeving. De informatie die zij tot hun beschikking hebben over de problematieken in de wijk is belangrijk in de aanpak van sociale- en veiligheidsproblematiek. Het inzetten van deze informatie past in de aanpak van ondermijning.

Daarnaast is het inzetten van bestuurlijke bevoegdheden essentieel. Denk hierbij aan het opleggen van boetes door middel van bestuursdwang of bevoegdheden in het binnentreden van woningen, bedrijven of panden. Handhavers zijn hiertoe in gevallen bevoegd. Daarbij kunnen ze maatwerk perk casus mogelijk maken om recidive tegen te gaan. Hierdoor kunnen ze zeer effectief zijn in de aanpak van ondermijning.

In steden waar handhavingsteams effectief worden ingezet in de aanpak ondermijning, worden goede resultaten geboekt. Denk hierbij aan het inzetten van gebiedsgerichte interventieteams om door het voorkomen van woningoverlast effectief wijken in kaart te brengen en ondermijnende activiteiten bloot te leggen. Toezicht te houden op bedrijfslocaties en horeca of aan een team dat door contact met een jeugdgroep, signalen herkent. Bijvoorbeeld wanneer een jeugdopvanglocatie gebruikt wordt om jongeren op te leiden in een criminele carrière en tegelijk PGB-fraude wordt gepleegd.

Randvoorwaarden voor de inzet van handhaving

Om de inzet van handhavingsteams bij de aanpak van ondermijning goed te regelen is er een aantal randvoorwaarden om rekening mee te houden. We noemen er 7:

  1. De handhavers hebben geleerd breder te kijken dan de reguliere thema’s. Ze zijn in staat breed signalen op te pakken en weten hoe zij deze informatie vastleggen en delen met partners. Pas dan wordt hun rol in de aanpak van ondermijning effectief.
  2. Het inzetten van bestuurlijke bevoegdheden door de handhavers is belangrijk. Dit betekent dat het proces goed op orde moet zijn en dat de handhavers weten hoe ze dit interventiemiddel in moeten zetten. Ook moeten zij weten wat de verschillen zijn met hun rol als buitengewoon opsporingsambtenaar en waar de valkuilen zitten bij het juist toepassen van rollen en bevoegdheden.
  3. De signalen die de handhavers registreren worden gedeeld, maar dienen wel opvolging te krijgen. Het inzetten van een regisseur ondermijning die deze verantwoordelijkheid heeft is hiervoor een goede oplossing. Ook is het belangrijk dat ondermijning als een prioriteit wordt gezien. Zowel in het handhavingsbeleid als daarbuiten.
  4. Het vastleggen en registreren van informatie op het gebied van ondermijning vraagt een goed werkend systeem. Er zijn handhavers nodig die gewend zijn om informatiegestuurd te handhaven en bij voorkeur ook wijkgericht te werken. Zij zijn bekend met goed registreren en delen van informatie en signalen en kunnen signalen rondom ondermijning makkelijker oppakken en delen.
  5. Een goede samenwerking met de politie en andere ketenpartners is essentieel. Signalen moeten op de juiste plekken terechtkomen (via de regisseur). De ervaring is dat de handhaver sneller in lastige situaties terecht kan komen op het moment dat zij ingezet worden om signalen rondom ondermijning op te halen. Een verdachte van aan ondermijning gerelateerde georganiseerde criminaliteit zal in de regel anders reageren dan een verdachte van een foutgeparkeerde auto. Back-up vanuit de politie en goede samenwerking is dan ook cruciaal.
  6. Om handhavers effectief signalen op te laten halen is een goede training nodig. Het herkennen van ondermijningssignalen en weten welke instantie ze moeten betrekken voor problematieken vraagt aandacht. Vanuit deze signalen moeten ze samenwerken met nieuwe partners zoals de belastingdienst, de douane, of de IND. Daarnaast moet aandacht besteed worden aan hun eigen handelswijze en is het belangrijk dat ze voorbereid zijn op nieuwe situaties. De handhavers komen met wezenlijk andere situaties in aanraking dan voorheen.
  7. De eigen ambtelijke organisatie en bestuur heeft een belangrijke rol in het steunen van het handhavingsteam. Een goede voorbereiding aan deze kant is essentieel om deze steun ook te kunnen geven. Ook is het van belang dat er inzicht is met welke informatie de handhavers wellicht in aanraking kunnen komen. Denk bijvoorbeeld aan een handhaver die op internet actief gaat zoeken naar informatie over prostitutie en vervolgens verantwoording moet afleggen over het gebruik van internet op het werk.
  8. Belangrijk is ook dat het flankerend beleid op orde is. Beleid zoals het DOR en DOL, vergunningen, BIBOB en beleid op het gebied van goed verhuurderschap, horeca en alcohol kunnen met de inzet van het handhavingsteam een belangrijker positie als barrière tegen ondermijnende criminaliteit krijgen.

Het implementeren van de inzet van een handhavingsteam in de aanpak ondermijning vraagt een handhavingsteam dat geleerd heeft breed te kijken naar problemen in een wijk. Daarnaast zijn de bovengenoemde randvoorwaarden van belang voor een succesvolle inzet. Met de inzet van handhavers kan de slagkracht op ondermijning sterk vergroot worden en leiden tot een daadwerkelijke verbetering van de veiligheid en leefbaarheid in de wijk.

Vanuit ons adviesbureau kunnen wij helpen met de implementatie van de randvoorwaarden voor het inzetten van BOA’s op het thema ondermijning. Daarnaast kent Falcon diverse opleidingsmogelijkheden voor BOA’s om zich verder te bekwamen op het gebied van ondermijning.

 

Verder doorspreken over het inzetten van handhaving in de aanpak van ondermijning?
Neem contact op met Gert-Jan Schippers of Erik Souren