Ondermijning: ‘de informele economie’

Zie ondermijning niet als een uitwas van de maatschappij maar als een bedrijf. Door de focus op geldstromen kan echt een geloofwaardige aanpak van ondermijning tot stand komen. ‘It’s all about the money’.

Ondermijning is een onderwerp waar inmiddels niemand meer omheen kan. Vrijwel elke week verschijnen weer nieuwe berichten in de media over ondermijning. Zowel op landelijk als op lokaal niveau denken we na hoe we de invloed van het criminele circuit op ons dagelijks leven sterk kunnen verminderen. Tijdens het boa-event van 2 oktober bij de politieacademie deelde Paul Depla, burgemeester van Breda, zijn visie op ondermijning en de rol die de gemeente hierin speelt. Zijn verfrissende insteek en aansprekende oproep is voor mij reden om hier in een artikel wat nader op in te gaan.

De bedrijfseconoom als spil in de aanpak ondermijning

Paul Depla daagde ons uit om op een andere manier naar ondermijning te kijken. Niet als een uitwas van de maatschappij maar als een bedrijf. Een bedrijf dat medewerkers heeft, een bedrijfsproces, een locatie, een inkoopproces en een afzetmarkt. Hij maakte hierbij de vergelijking naar het Cali Kartel, bekend van de Netflix serie Narcos. Het Cali kartel werkte als een groot bedrijf met verschillende afdelingen en daarboven de raad van bestuur met ieder een eigen taak. Daarbij werd alles gedaan om zo min mogelijk op te vallen. Het rijden in dure auto’s of het dragen van uitbundige kleding was niet toegestaan.

Vanuit deze gedachte nam hij ons mee in de verschillende markten die op dit moment zichtbaar zijn in de drugswereld en de rol voor de Nederlandse criminelen.

  • Hennep: productie, handel, gebruik
  • Synthetische drugs: productie, handel, gebruik
  • Cocaïne: handel, gebruik
  • Crystel Meth: productie, handel

Geen alternatieve tekst opgegeven voor deze afbeeldingDoor op deze wijze naar de drugsmarkt te kijken, kun je zicht krijgen op de vitale schakels die nodig zijn om ‘succesvol’ te zijn in deze markt. Wat goed is om hier scherp te hebben: het gaat de criminelen altijd om het geld. Ze verkopen of produceren geen drugs vanuit ideologisch oogpunt en als ze morgen meer geld kunnen verdienen in het opknappen van speeltuinen zullen ze dat gaan doen. Het stopt bij hen echter niet bij het maken van winst (zoals dat bij reguliere bedrijven wel is). Criminelen moeten nog een stap zetten om de winst bruikbaar te maken: door het in te brengen in de formele economie (witwassen).

Door de focus op geldstromen kan echt een geloofwaardige aanpak van ondermijning tot stand komen. ‘It’s all about the money’.

We hebben daarom niet zozeer behoefte aan aan een criminologische insteek om de kritische bedrijfsprocessen te herkennen en na te denken over de volgende stap van een criminele organisatie. We hebben eerder bedrijfseconomen nodig om de kritische bedrijfsprocessen bloot te leggen en aan te pakken. Eigenlijk kijken we dan naar de criminele industrie als de informele economie van Nederland.

Hoe pakken we ondermijning aan?

De uitdagende vraag is hoe we als overheid deze ‘bedrijven’ aanpakken. Als we daadwerkelijk de criminele industrie willen verstoren, zullen we verder moeten gaan dan het vangen van boeven. Er is inzet nodig van verschillende instrumenten en vanuit verschillende organisaties. Pas dan wordt de aanpak effectief. De combinatie zit hem in de volgende onderdelen:

  • De aanpak van kopstukken: strafrecht door OM en Politie
  • Het afpakken van criminele winsten: fiscaal recht, door FIOD en Belastingdienst
  • Het sluiten en voorkomen van criminele fabrieken en ontmoetingsplaatsen met hulp van bestuursrecht, gemeente en burgemeester.
Geen alternatieve tekst opgegeven voor deze afbeelding

Hierbij staat de criminele industrie niet stil. We zullen dus voortdurend onze aanpak moeten aanpassen. Bijvoorbeeld de aandacht voor kapperszaken en belwinkels. Inmiddels heeft de criminele industrie ook door dat hier veel aandacht op zit en zullen ze andere mogelijkheden benutten. Ook het waterbedeffect is hierbij belangrijk. Zorg voor een regionale sluitende aanpak, zodat het simpelweg verplaatsen van criminele activiteiten onvoldoende is.

De criminele industrie past zich continu aan en vraagt een continue ontwikkeling van de aanpak van de overheidsinstanties.

Ook is het belangrijk om de maatschappelijke weerbaarheid te vergroten. Herken kwetsbare onderdelen van de maatschappij en biedt een handelingsperspectief. Voorbeelden van kwetsbare onderdelen die Paul Depla in zijn presentatie noemt zijn autoverhuurbedrijven, voetbalclubs, koeriersdiensten en makelaars. Hierbij is de wijkaanpak essentieel. Door verbonden te zijn in de wijk en een plek te creëren waar meldingen gedaan kunnen worden, staan bewoners sterker tegen criminele invloeden. Maar ook de aanpak van wijkkoningen (zoals ze door Paul Depla genoemd worden) is essentieel.

De informele economie vs de formele economie

De aanpak van ondermijning roept de vraag op wat wij als maatschappij bereid zijn om echt te doen. Dit wordt vooral goed zichtbaar wanneer de aanpak van de informele economie de formele economie raakt. Bijvoorbeeld de controle op de invoer van drugs naar Nederland. Als je vanuit Curaçao naar Nederland komt moet elke passagier door een scanner voor de controle op bolletjesslikkers (een 100% controle). Tegelijkertijd komen er jaarlijks miljoenen containers de haven van Rotterdam binnen, waarvan momenteel 1% gescand wordt op de aanwezigheid van drugs. De enige reden waarom dit percentage niet verhoogd wordt is dat dit de concurrentiepositie van de Rotterdamse Haven schaadt.

Geen alternatieve tekst opgegeven voor deze afbeeldingAls Nederlanders zijn we tegelijk trots op onze handelsgeest en zijn we in het verleden ook wel eens ‘flexibel’ omgegaan met de normen. Denk bijvoorbeeld aan de VOC schepen. Nederland heeft miljarden verdiend aan de opiumhandel. Of wat meer in het hier en nu. We vinden met z’n allen winkeldiefstel niet kunnen, maar toch voert Albert Hein de zelfscan in en vinden we dat toch ook wel erg makkelijk.

Om een geloofwaardige aanpak van ondermijning neer te zetten, zullen we bereid moeten zijn om hier ook in de formele economie offers te brengen.

De rol van de lokale overheid

Mijns inziens speelt de lokale overheid een essentiële rol in een geloofwaardige aanpak. In het creëren van een weerbare maatschappij, het herkennen en verstoren van de kritische bedrijfsprocessen van de criminele industrie en het pakken van een regierol ten opzichte van de ketenpartners. Veel gemeenten zoeken naar manieren om dit vorm te geven en willen gebruik maken van de laatste inzichten. Gelukkig zien we steeds meer goede voorbeelden van een goede aanpak. In tijden van krapte van capaciteit en middelen is het belangrijk om slimme keuzes te maken en echt voor een effectieve aanpak te gaan. Als adviseur denk ik hierin graag met u mee en bieden we ondersteuning in het vormgeven van een geloofwaardige aanpak.
Gert-Jan Schippers Veiligheid en Handhaving
Dit artikel is een bijdrage van Gert-Jan Schippers. Meer informatie over onze diensten of eens verder doorpraten? Klik hier om contact op te nemen.